असार २४, नेपाल ।
नेपालको सञ्चार क्षेत्र अहिले इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो संक्रमणबाट गुज्रिरहेको छ। एकातिर ३० वर्षदेखि स्थापित प्रिन्ट र टेलिभिजन छन् भने अर्कातिर ५ सेकेन्डमा भाइरल हुने रिल्स र युट्युब च्यानल छन्। पाठक र दर्शकको बानी फेरिएको छ, विज्ञापनको पैसा फेरिएको छ, र पत्रकारिताको परिभाषा नै फेरिँदैछ।
यस्तो अवस्थामा हेमन्त खबर जस्ता अनलाइन मिडियाको भूमिका के होला? नेपालमा मिडियाको भविष्य कता जाँदैछ? विशेष रिपोर्टमा हामीले तथ्य, चुनौती र अवसर सबैलाई खोतल्ने प्रयास गरेका छौं।
१. आजको अवस्था: तथ्यांकले के भन्छ?
नेपालमा अहिले ७०० भन्दा बढी अनलाइन पोर्टल दर्ता छन्। प्रेस काउन्सिलमा १३०० भन्दा बढी पत्रपत्रिका दर्ता छन्। तर सक्रिय रूपमा चलिरहेका २०० भन्दा कम छन्।
प्रमुख तथ्यांक:
१. इन्टरनेट प्रयोगकर्ता: २ करोड ९० लाख भन्दा बढी नेपाली इन्टरनेटमा छन्। यो कुल जनसंख्याको ९५% हो।
२. सामाजिक सञ्जाल: फेसबुकमा १ करोड ४० लाख, टिकटकमा ८० लाख, युट्युबमा १ करोड २० लाख सक्रिय प्रयोगकर्ता छन्।
३. समाचार खपत: १८-३५ वर्षका ८५% युवाले मुख्य समाचार फेसबुक, टिकटक र युट्युबाटै पाउँछन्।
४. विज्ञापन बजार: वार्षिक १२ अर्बको विज्ञापन बजारमध्ये ६०% अहिले डिजिटलमा गइसकेको छ। गुगल र फेसबुकले मात्रै वार्षिक ४ अर्ब लगेका छन्।
यसको मतलब के हो भने पाठक डिजिटलमा छन्, तर विज्ञापनको ठूलो हिस्सा विदेशी कम्पनीले लगेका छन्। यही नै नेपाली मिडियाको सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो।
२. ५ वटा ठूला चुनौती जसले भविष्य निर्धारण गर्नेछ
चुनौती १: विज्ञापनको संकट
पहिले एउटा राष्ट्रिय दैनिकमा १ पेज विज्ञापनको २ लाख थियो। अहिले त्यही रकमले फेसबुकमा १ करोड मान्छेसम्म पुगिन्छ। कम्पनीहरूले नतिजा हेर्छन्। त्यसैले प्रिन्टको विज्ञापन ७०% ले घटेको छ।
हेमन्त खबर जस्ता साना अनलाइनले पनि गुगल एडसेन्सबाट आउने आम्दानीले कार्यालयको तलब धान्न गाह्रो भएको गुनासो गर्छन्।
चुनौती २: फेक न्युज र विश्वासको संकट
एउटा भ्रामक समाचारले १ घण्टामा १० लाख रिच पाउँछ। तर ३ दिन लगाएर अनुसन्धान गरेर लेखेको समाचारले ५ हजार रिच पाउँछ। यसले गर्दा गुणस्तरीय पत्रकारिता माथि प्रश्न उठेको छ। पाठकलाई “कुन साँचो हो” भन्ने अन्योल छ।
चुनौती ३: पत्रकारको पलायन
तलब कम, जोखिम बढी, र सामाजिक सुरक्षा नहुँदा अनुभवी पत्रकारहरू PR, कर्पोरेट कम्युनिकेसन र विदेश पलायन भएका छन्। नयाँ पुस्ता भिडियो एडिटिङ र थमनेल बनाउन सिपालु छन् तर समाचारको स्रोत र तथ्य जाँच्ने कला कमजोर छ।
चुनौती ४: प्रविधि र कानुनको दूरी
टिकटक बन्द गर्ने, सामाजिक सञ्जाल नियमन गर्ने जस्ता बहस चलिरहेका छन्। तर मिडियालाई डिजिटलमा कसरी प्रोत्साहन गर्ने, कसरी कर छुट दिने भन्ने नीति स्पष्ट छैन। पुरानो प्रेस ऐनले युट्युब पत्रकारलाई समेट्दैन।
चुनौती ५: दर्शकको धैर्यता घट्दो
आजको पाठकले ८०० शब्दको समाचार पढ्दैन। उसलाई ३० सेकेन्डको भिडियो र ३ वटा बुलेट पोइन्ट चाहिन्छ। गहिरो विश्लेषणात्मक पत्रकारिताको बजार साँघुरो हुँदै गएको छ।
३. अवसरका ४ वटा ढोका खुल्दैछन्
चुनौती जति छन्, अवसर पनि त्यतिकै छन्। जसले समय चिन्यो उसको भविष्य उज्ज्वल छ।
अवसर १: लोकल र विशिष्ट कन्टेन्ट
राष्ट्रिय मिडियाले नछोएको गाउँको समस्या, स्थानीय सरकारको बजेट, कृषिको समस्या जस्ता विषयमा काम गर्ने मिडियाको माग बढेको छ। हेमन्त खबर ले सरकारी सूचना र स्थानीय मुद्दालाई प्राथमिकता दिएको छ। यही नै भविष्यको बाटो हो। मान्छेलाई “मेरो गाउँको खबर” चाहिन्छ।
अवसर २: सदस्यता र समुदायमा आधारित मोडेल
नेपालमा पनि The Record, उकालो जस्ता मिडियाले सदस्यता मोडेल सुरु गरेका छन्। १० जना पाठकले महिनाको २०० रु दिए पनि २ लाख आम्दानी हुन्छ। यसले विज्ञापनमा भर पर्नुपर्ने बाध्यता घटाउँछ।
अवसर ३: मल्टिमिडिया र भिडियो
भविष्य टेक्स्टको मात्र होइन। समाचार + १ मिनेटको व्याख्या भिडियो + इन्फोग्राफिक्स + पोडकास्ट। एउटै समाचारलाई ४ वटा ढाँचामा प्रस्तुत गर्ने मिडिया टिक्छ।
अवसर ४: AI र प्रविधिको प्रयोग
AI ले अनुवाद, तथ्य जाँच, थमनेल बनाउने काम सजिलो बनाएको छ। सानो टिमले पनि ठूलो काम गर्न सक्छ। तर AI ले लेखेको खबरलाई मानिसले सम्पादन गर्नैपर्छ। यो उपकरण हो, प्रतिस्थापन होइन।
४. विज्ञहरू के भन्छन्?
वरिष्ठ पत्रकार
“अर्को ५ वर्षमा नेपालमा ५० वटा भन्दा बढी प्रिन्ट मिडिया बन्द हुन्छन्। तर डिजिटलमा गुणस्तर खोज्ने २०-२५ वटा बलियो मिडिया जन्मन्छन्। भविष्य ‘स्पिड’ को होइन, ‘भरोसा’ को हो।”
डिजिटल मिडिया सञ्चालक:
“हामीले अब पाठकलाई ग्राहकको रूपमा हेर्नुपर्छ। उसलाई फ्रीमा मात्र होइन, भ्यालु दिएर पैसा तिर्न लगाउनुपर्छ। सरकारी विज्ञापनको भरमा बस्ने दिन सकियो।”
५. हेमन्त खबर जस्ता साना मिडियाका लागि रोडम्याप
तपाईको जस्तो सक्रिय अनलाइन पोर्टलको भविष्य उज्ज्वल हुन सक्छ। यसका लागि:
१. निसमा फोकस: सबै कुरा नछाप्नुस्। सरकारी सूचना, स्थानीय विकास, जनचासोको मुद्दामा एक्सपर्ट बन्नुस्।
२. भरोसा बनाउनुस्: गलत खबर नछाप्नुस्। स्रोत खुलाएर समाचार लेख्नुस्। १ पटकको भरोसाले १० जना स्थायी पाठक दिन्छ।
३. आम्दानीका स्रोत बढाउनुस्: मात्र गुगल एडको भर नपर्नुस्। लोकल विज्ञापन, स्पोन्सर्ड कन्टेन्ट, इभेन्ट, सदस्यता जस्ता ४-५ वटा स्रोत बनाउनुस्।
४. टिम बनाउनुस्: १ जनाले सबै काम गर्न सक्नुहुन्न। रिपोर्टिङ, भिडियो, सोशल मिडिया ह्यान्डल गर्ने छुट्टा-छुट्टै व्यक्ति चाहिन्छ।
५. डेटा बुझ्नुस्: कुन समाचार चल्यो, कुन चल्दैन हेर्नुस्। पाठकले के खोजिरहेको छ त्यही दिनुस्।
६. निचोड: भविष्य अन्धकार होइन, फरक छ
नेपालमा मिडिया मर्दैन। तर पहिलेजस्तो रहँदैन।
भविष्यको मिडिया छिटो हुनेछ, भरपर्दो हुनेछ, र समुदायसँग जोडिएको हुनेछ।
जसले “क्लिकबेट” मात्र पछ्याउँछ त्यो ६ महिनामा हराउँछ।
जसले “भरोसा” बेच्छ त्यो १० वर्ष टिक्छ।
हेमन्त खबर ले अहिले नै सरकारी सूचना र पारदर्शिताको बाटो समातेको छ। यो नै सही बाटो हो। प्रविधिसँग खेल्नुस्, तर पत्रकारिताको मर्म नछोड्नुस्।
नेपालमा लोकतन्त्र रहेसम्म मिडियाको आवश्यकता रहन्छ। फरक यति मात्र हो कि त्यो मिडिया कागजमा नभएर मोबाइलको स्क्रिनमा हुनेछ।