असार २३ नेपाल। हेमन्त खबर, नेपालको विविध भूगोल र जलवायु खसी बाख्रा पालनका लागि विश्वमै उपयुक्त मानिएको छ। तराईको समथर भूभागदेखि हिमाली उच्च भेगसम्म र पहाडी मध्य पहाडसम्म फैलिएको हाम्रो देशको प्राकृतिक बनोटले खसी बाख्रालाई चाहिने घाँस, जडीबुटी र हावापानी सहजै उपलब्ध गराएको छ। पछिल्लो समय परम्परागत रूपमा हुँदै आएको खसी बाख्रा पालन अब व्यावसायिक रूपमा अगाडि बढ्दै जाँदा कृषकको जीवनस्तरमा समेत सकारात्मक प्रभाव देखिन थालेको छ।
१. किन उपयुक्त छ नेपालको भूगोल ?
नेपाललाई प्राकृतिक रूपमा ३ वटा भौगोलिक क्षेत्रमा बाँडिएको छ। हरेक क्षेत्रले खसी बाख्रा पालनलाई फरक तरिकाले सहयोग गरेको छ।
तराई-मधेस क्षेत्र:
यो क्षेत्रको न्यानो र समशीतोष्ण हावापानी खसी बाख्राको छिटो वृद्धि र प्रजननका लागि उपयुक्त छ। यहाँ वर्षभरि हरियो घाँस र खेतीपातीका अवशेष सजिलै पाइन्छ। बोयर, सिरोही जस्ता विदेशी जातसँग स्थानीय तराई जातको क्रस ब्रीड गरेर मासु उत्पादन बढाउन सकिन्छ। तराईमा ठुला फार्म सञ्चालन गरेर मासुलाई भारतीय र आन्तरिक बजारमा सहजै पठाउन सकिने सम्भावना छ।
पहाडी-मध्य पहाडी क्षेत्र:
नेपालको कुल जनसंख्याको ठुलो हिस्सा यही क्षेत्रमा बसोबास गर्छ। यहाँको ठाडो र उबडखाबड जमिन गाईगोरु पाल्न कठिन भए पनि खसी बाख्राका लागि वरदान हो। बाख्राहरू ठाडो डाँडाकाँडामा चढेर विभिन्न प्रकारका घाँस, पात र जडीबुटी खान सक्छन्। यसैले खानाको लागत निकै कम हुन्छ। पहाडमा पाइने च्याङ्ग्रा, सिन्जा, बार्बल जस्ता स्थानीय जातले चिसो सहन सक्छन् र रोगप्रति प्रतिरोधी हुन्छन्। यो क्षेत्रमा अर्ध-व्यावसायिक र समूहमा आधारित बाख्रा फार्मले किसानको आम्दानीको मुख्य स्रोत बनेको छ।
हिमाली-उच्च हिमाली क्षेत्र:
यहाँ पाइने च्याङ्ग्रा नेपालकै गौरव हो। हिमाली क्षेत्रको चिसो, सुक्खा र हावा भएको मौसममा च्याङ्ग्रा सहजै बाँच्न सक्छ। च्याङ्ग्राको पस्मिना विश्व बजारमा महँगोमा बिक्री हुन्छ। साथै च्याङ्ग्राको मासु पनि उच्च मागमा छ। हिमाली क्षेत्रमा सामुदायिक चरन क्षेत्रको व्यवस्थापन गरेर च्याङ्ग्रा पालनलाई थप व्यवस्थित बनाउन सकिन्छ।
यसरी हेर्दा नेपालको एकै देशभित्र ३ वटै प्रकारको हावापानी र भू-बनोटले खसी बाख्राका विभिन्न जातलाई पाल्न सक्ने क्षमता राख्छ। यो कुनै पनि एक देशमा नपाइने विशेषता हो।
२. आर्थिक र सामाजिक महत्त्व
नेपालमा खसी बाख्रा केवल मासुका लागि मात्र पालिँदैन। यसको दूध, मल, छाला र पस्मिनाको पनि ठुलो महत्त्व छ।
आम्दानीको स्रोत: गाउँघरमा ५-१० वटा बाख्रा पालेर वर्षमा ३-४ वटा बिक्री गर्दा ५० हजारदेखि १ लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्न सकिन्छ। दसैँ-तिहारको समयमा खसीको माग र मूल्य दुवै बढ्ने भएकाले यो कृषकका लागि ठुलो आर्थिक अवसर हो।
रोजगारी: व्यावसायिक फार्म, दाना उद्योग, भ्याक्सिन सेवा, ढुवानी र मासु पसल हुँदै बजारसम्म हजारौँ युवाले रोजगारी पाएका छन्। वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका युवाहरू पनि अहिले ५०-१० वटाको फार्म सञ्चालन गर्न थालेका छन्।
महिला सशक्तिकरण: घरको आँगनमा बाख्रा पाल्ने काम धेरैजसो दिदीबहिनीहरूले गर्नुहुन्छ। यसबाट उहाँहरूको आर्थिक स्वायत्तता बढेको छ।
३. सरकार र विज्ञ के भन्छन् ?
पशुपंक्षी विकास विभागका अनुसार नेपालमा खसी बाख्राको संख्या १ करोड २० लाख भन्दा बढी छ। सरकारले पनि “एक घर एक बाख्रा फार्म” र “बाख्रा जोन” कार्यक्रम मार्फत अनुदान, तालिम र बिमा सुविधा दिइरहेको छ।
पशु विज्ञहरूका अनुसार नेपालमा खसी बाख्राको उत्पादन लागत भारतको तुलनामा कम छ किनभने यहाँ प्राकृतिक चरन क्षेत्र धेरै छ। तर व्यवस्थित प्रजनन, गुणस्तरीय दाना र रोग नियन्त्रणमा ध्यान दिन सके उत्पादन अझै दोब्बर बनाउन सकिन्छ।
४. चुनौती र समाधान
सम्भावना धेरै भए पनि केही चुनौती छन्।
चुनौती: गुणस्तरीय बोकाको अभाव, समयमा भ्याक्सिन नपुग्नु, चरन क्षेत्र घट्दै जानु, दानाको मूल्य महँगो हुनु र बजारमा बिचौलियाको समस्या।
समाधान: सहकारीमार्फत सामूहिक फार्म सञ्चालन, स्थानीय तहबाट भ्याक्सिन शिविर, उन्नत जातको बोकाको व्यवस्था, चरन क्षेत्र संरक्षण र अनलाइन बिक्री प्रणालीको विकास गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।
५. निष्कर्ष
नेपालको भूगोलले हामीलाई प्रकृतिले दिएको उपहार हो। पहाडको डाँडादेखि तराईको फाँटसम्म र हिमालको काखसम्म खसी बाख्रा पालन गर्न सकिने वातावरण छ। यसलाई वैज्ञानिक तरिकाले व्यवस्थापन गर्न सके आयात प्रतिस्थापन मात्र होइन, निर्यात गरेर पनि विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।
सरकार, स्थानीय तह, सहकारी र निजी क्षेत्रले हातेमालो गरेर यो क्षेत्रलाई अगाडि बढाएमा ग्रामीण अर्थतन्त्र बलियो हुने र आत्मनिर्भर नेपालको सपना साकार हुने निश्चित छ।