असार २३ नेपाल । हेमन्त खबर ,नेपालको विविध भौगोलिक बनोट, ऋतु अनुसार फुल्ने फूल र जैविक विविधता माहुरी पालनका लागि विश्वमै उपयुक्त मानिन्छ। तराईको तोरीबारीदेखि पहाडको लिची, सुन्तला बारी हुँदै हिमालको जडीबुटीयुक्त वनसम्म माहुरीलाई चाहिने चरन क्षेत्र नेपालमा प्रचुर मात्रामा छ। यही कारणले गर्दा परम्परागत रूपमा हुँदै आएको माहुरी पालन अहिले व्यवस्थित र व्यावसायिक बन्दै गएको छ। विज्ञहरूका अनुसार सही नीति र तालिमको व्यवस्था गर्न सके नेपालले मह र महका अन्य उत्पादन निर्यात गरेर वार्षिक अर्बौं रुपैयाँ आर्जन गर्न सक्छ।
१. नेपाल किन माहुरी पालनका लागि उपयुक्त ?
नेपाललाई प्रकृतिले माहुरी पालनका लागि ३ वटा ठुलो उपहार दिएको छ।
पहिलो: विविध जलवायु र चरन क्षेत्र
नेपालमा एकै वर्षमा ४ वटा ऋतु पाइन्छ। माघ-फागुनमा तोरी, चैत-बैसाखमा लिची र आँप, जेठ-असारमा जंगली फूल र भदौ-असोजमा सूर्यमुखी फुल्छन्। यसरी वर्षभरि नै फरक-फरक उचाइमा फूल पाइने भएकाले माहुरीलाई खानाको समस्या हुँदैन। तराईमा तोरी र लिची, पहाडमा सुन्तला, आलुबुखारा र जंगलका फूल, हिमालमा जडीबुटीका फूल पाइन्छन्। यसैलाई चरन क्यालेन्डर भनिन्छ।
दोस्रो: स्थानीय र उन्नत जातको माहुरी
नेपालमा एपिस सेराना अर्थात स्थानीय पहाडी माहुरी र एपिस मेलिफेरा अर्थात विदेशी उन्नत जात दुवै पाल्न सकिन्छ। स्थानीय माहुरी रोगप्रति प्रतिरोधी हुन्छ र थोरै चरनमा पनि बाँच्छ। विदेशी जातले चाहिँ एकै चाकमा ४०-५० किलो मह दिन्छ। दुवै जातको समुचित प्रयोग गरेर उत्पादन बढाउन सकिन्छ।
तेस्रो: जैविक महको माग
नेपालको जंगलमा कुनै रासायनिक मल र विषादी नपाइने भएकाले यहाँ उत्पादन हुने मह एकदमै शुद्ध र जैविक हुन्छ। युरोप र अमेरिकाको बजारमा नेपाली जंगली महको माग निकै उच्च छ। किलोको ३ हजारदेखि ५ हजार रुपैयाँसम्ममा बिक्री हुन्छ।
२. आर्थिक र सामाजिक महत्त्व
पछिल्लो १० वर्षमा माहुरी पालनले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा ठुलो भूमिका खेलेको छ।
आम्दानीको स्रोत: १० वटा आधुनिक घारबाट वर्षमा ३ देखि ४ लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्न सकिन्छ। एक घारबाट औसत १५-२० किलो मह, १ किलो मोम र केही पराग संकलन हुन्छ। दसैँ-तिहार र जाडोमा महको मूल्य दोब्बर हुन्छ।
रोजगारी सिर्जना: अहिले नेपालमा ८० हजार भन्दा बढी किसान प्रत्यक्ष रूपमा माहुरी पालनमा आबद्ध छन्। घार बनाउने, रानी माहुरी उत्पादन गर्ने, मह प्रशोधन गर्ने र प्याकेजिङ गर्ने गरी हजारौँ युवाले स्वरोजगार पाएका छन्।
कृषि उत्पादनमा वृद्धि: माहुरीले परागसेचन गर्ने भएकाले तोरी, लिची, सुन्तला, स्याउको उत्पादन ३० देखि ४० प्रतिशतसम्म बढ्छ। यसैले माहुरी पाल्ने किसान र फलफूल किसान दुवैलाई फाइदा हुन्छ।
महिला सशक्तिकरण: घरमै थोरै ठाउँमा गर्न सकिने भएकाले दिदीबहिनीहरूको लागि यो आयआर्जनको उत्कृष्ट माध्यम बनेको छ।
३. सरकारी तथ्यांक र नीति
कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्रालयको तथ्यांक अनुसार नेपालमा वार्षिक ४ हजार मेट्रिक टन मह उत्पादन हुन्छ। जसमध्ये ७० प्रतिशत आन्तरिक बजारमा खपत हुन्छ र ३० प्रतिशत भारत र तेस्रो मुलुकमा निर्यात हुन्छ।
सरकारले प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजना अन्तर्गत माहुरी जोन घोषणा गरेको छ। काभ्रे, सिन्धुपाल्चोक, गुल्मी, बाग्लुङ र सुर्खेतलाई माहुरी जोन बनाइएको छ। यहाँ अनुदानमा घार, पोसाक, स्मोकर र तालिम दिइन्छ। साथै राष्ट्रिय माहुरी विकास कार्यक्रमले रानी माहुरी उत्पादन केन्द्र र मह प्रशोधन केन्द्र सञ्चालन गरिरहेको छ।
४. प्रमुख उत्पादन र बजार
नेपालमा माहुरीबाट ६ प्रकारका मुख्य उत्पादन लिन सकिन्छ।
१. मह: सबैभन्दा मुख्य उत्पादन। तोरी मह, लिची मह, जंगली मह र बहुफूल मह धेरै मागमा छन्।
२. मोम: साबुन, कस्मेटिक र मैनबत्ती उद्योगमा प्रयोग हुन्छ।
३. पराग: स्वास्थ्यवर्धक खानाको रूपमा प्रयोग हुन्छ।
४. प्रोपोलिस: औषधीय गुण भएको पदार्थ। रोग प्रतिरोधक क्षमता बढाउँछ।
५. रोयल जेली: महँगो र पोषिलो पदार्थ।
६. रानी माहुरी: बिक्री गरेर पनि राम्रो आम्दानी हुन्छ।
बजारको कुरा गर्दा काठमाडौं, पोखरा र भरतपुरका ठुला सहरमा प्याकेजिङ गरिएको शुद्ध महको माग धेरै छ। भारतको दिल्ली, कोलकाता र बंगलादेशमा पनि नेपाली मह निर्यात हुँदैछ। अनलाइन बिक्री र सहकारीमार्फत बिक्री गरेर किसानले राम्रो मूल्य पाउन थालेका छन्।
५. चुनौतीहरू के छन् ?
सम्भावना धेरै भए पनि केही चुनौती छन्।
पहिलो: विषादीको प्रयोग
किसानहरूले बालीमा धेरै विषादी छर्कने गर्दा माहुरी मर्ने समस्या छ। यसका लागि विषादी छर्कने समय र माहुरी सार्ने समय मिलाउनुपर्छ।
दोस्रो: चरन क्षेत्रको अभाव
जंगल फडानी र खेतीयोग्य जमिन घट्दै जाँदा माहुरीको प्राकृतिक चरन क्षेत्र घटेको छ।
तेस्रो: प्राविधिक ज्ञानको कमी
धेरै किसानलाई आधुनिक प्रविधि, रोग नियन्त्रण र प्रशोधनको ज्ञान छैन। तालिमको आवश्यकता छ।
चौथो: गुणस्तर र ब्रान्डिङ
बजारमा नक्कली मह धेरै पाइन्छ। यसले गर्दा असली मह उत्पादकले मूल्य पाउन सकेका छैनन्। गुणस्तर प्रमाणीकरण र ब्रान्डिङ जरुरी छ।
६. विज्ञको सुझाव र भावी योजना
कृषि विज्ञहरूका अनुसार नेपालले वार्षिक २० हजार मेट्रिक टन मह उत्पादन गर्ने क्षमता राख्छ। त्यसका लागि ३ वटा काम गर्नुपर्छ।
पहिलो: हरेक स्थानीय तहमा माहुरी प्राविधिक खटाउने र ३ महिने व्यावसायिक तालिम दिने।
दोस्रो: सहकारीमार्फत सामूहिक घार, सामूहिक प्रशोधन र सामूहिक ब्रान्डिङ गर्ने।
तेस्रो:नेपाली जंगली मह लाई GI अर्थात भौगोलिक पहिचान दिलाएर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा लग्ने।
सरकारले २०८५ सम्ममा मह उत्पादन दोब्बर बनाउने र ५ अर्ब रुपैयाँको मह निर्यात गर्ने लक्ष्य लिएको छ।
७. सफलताको उदाहरण
गुल्मीका किसान राम बहादुर थापाले ५ वर्षअघि ५ वटा घारबाट सुरु गर्नुभएको थियो। अहिले उहाँसँग १५० वटा घार छन्। वार्षिक २५ लाख रुपैयाँको मह बिक्री गर्नुहुन्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ, “जग्गा नभए पनि माहुरी पालेर घर चलाउन सकिन्छ। सरकारले तालिम र बजारको व्यवस्था गरिदिए युवाहरू विदेश जानुपर्दैन।”
यस्तै सिन्धुपाल्चोककी सीता तामाङले महिला समूह बनाएर मह प्रशोधन उद्योग सञ्चालन गर्नुभएको छ। उहाँहरूको ब्रान्ड हिमाली मह अहिले काठमाडौंका ठुला सुपरमार्केटमा बिक्री हुन्छ।
८. निष्कर्ष
नेपालको प्रकृति र भूगोल माहुरी पालनका लागि वरदान हो। यसलाई सही तरिकाले व्यवस्थापन गर्न सके किसानको आम्दानी बढ्छ, कृषि उत्पादन बढ्छ र देशले विदेशी मुद्रा पनि आर्जन गर्छ।
सरकार, निजी क्षेत्र, सहकारी र किसानले हातेमालो गरेर माहुरी पालनलाई हरियो अर्थतन्त्र को मुख्य आधार बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। माहुरी जोगायो भने प्रकृति जोगिन्छ र किसानको जीवनस्तर पनि उकासिन्छ।
हेमन्त खबर
कृषि र उद्यमशीलताको आवाज