असार २५, नेपाल ।
आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को सुरुवातसँगै नेपाली सेयर बजार फेरि चर्चामा छ। कोभिडपछिको उतारचढाव, ब्याजदरको अस्थिरता, तरलताको समस्या र लगानीकर्ताको मनोबल सबै एकै ठाउँमा जुधेका छन्। यस्तो बेला “नेपाली सेयर बजारको भविष्य के होला?” भन्ने प्रश्न हरेक लगानीकर्ता, बैंकर, व्यवसायी र नीति निर्माताको ओठमा छ।
यो समाचारमा हामी सेयर बजारको विगत, वर्तमान अवस्था, आगामी ५ वर्षको सम्भावना, सरकार र नेपाल राष्ट्र बैंकको नीति, कम्पनीहरुको अवस्था र सर्वसाधारणले अपनाउनुपर्ने रणनीतिबारे बुझ्ने प्रयास गर्नेछौं।
१. विगतको झलक: उतारचढावको कथा
नेपाल स्टक एक्सचेन्जको स्थापना २०५० सालमा भएको हो। सुरुका वर्षमा कारोबार निकै कम थियो। २०७३ देखि २०७८ सम्म भने बजारले ऐतिहासिक उचाइ चुम्यो। नेफ्से परिसूचक ३२०० को विन्दु नाघ्यो। त्यसबेला अनलाइन कारोबार, डिम्याट खाता र युवा लगानीकर्ताको लर्को बढ्यो।
तर २०७९ देखि बजार ओरालो लाग्यो। कारण थिए – राष्ट्र बैंकको कडाइपूर्ण मौद्रिक नीति, ब्याजदर वृद्धि, तरलता अभाव र लगानीयोग्य रकमको अभाव। धेरै लगानीकर्ताले घाटा बेहोरे। बजारले आत्मविश्वास गुमायो।
यो उतारचढावले एउटा कुरा स्पष्ट पार्यो – हाम्रो बजार अझै परिपक्व भएको छैन। सानो समाचारले पनि ठुलो असर पार्छ।
२. वर्तमान अवस्था २०८३: आशा र निराशाको दोधार
आर्थिक वर्ष २०८३ को पहिलो त्रैमासिक अवधिमा केही सकारात्मक संकेत देखिएका छन्।
सकारात्मक पक्ष:
१. ब्याजदरमा स्थिरता: राष्ट्र बैंकले आधारदर घटाएपछि बैंकको ऋण ब्याजदर ९-१० प्रतिशतको हाराहारीमा आएको छ। यसले मार्जिन ऋण सस्तो बनाएको छ।
१. सरकारी लगानी: बजेटमा पूर्वाधार, ऊर्जा र पर्यटनमा ठुलो बजेट छुट्याइएको छ। यसले सम्बन्धित कम्पनीको आम्दानी बढाउने अपेक्षा छ।
३. विदेशी लगानीको ढोका: प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी र पोर्टफोलियो लगानीको नियम सहज बनाउने कुरा सरकारले उठाएको छ।
४. डिजिटल कारोबार: नयाँ कारोबार प्रणाली र अनलाइन ब्रोकिङले सानो लगानीकर्तालाई सहज बनाएको छ।
नकारात्मक पक्ष:
१. तरलता समस्या: अझै पनि बैंकमा निक्षेप बढेको छैन। लगानीयोग्य रकम कम छ।
२. कर्पोरेट सुशासन: केही कम्पनीमा पारदर्शिताको कमी र कमजोर व्यवस्थापन देखिन्छ।
३. लगानीकर्ताको डर: विगतको घाटाका कारण धेरैले बजारबाट हात झिकेका छन्।
४. विकल्पको अभाव: जग्गा, सुन र वैदेशिक रोजगारी अझै आकर्षक विकल्प हुन्।
३. आगामी ५ वर्षको भविष्य: ४ वटा मुख्य आधार
विशेषज्ञहरुका अनुसार नेपाली सेयर बजारको भविष्य यी ४ वटा खम्बामा टेकेको छ।
क. आर्थिक वृद्धिदर र कम्पनीको आम्दानी
देशको कुल ग्राहस्थ उत्पादनको वृद्धिदर ५ प्रतिशतभन्दा माथि गयो भने कम्पनीको बिक्री र नाफा बढ्छ। जलविद्युत, बैंकिङ, बिमा, होटल र उत्पादनमूलक उद्योगको आम्दानी बढ्यो भने सेयरको भाउ पनि बढ्छ। सरकारले २०८७ सम्ममा जलविद्युतबाट २८ हजार मेगावाट बिजुली उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यसले ऊर्जा क्षेत्रका कम्पनीलाई ठुलो अवसर दिनेछ।
ख. नीतिगत सुधार
नेफ्सेलाई स्वायत्त बनाउने, नयाँ कम्पनीलाई छिटो सूचीकरण गर्ने, सानो लगानीकर्ताको सुरक्षा गर्ने र अनलाइन कारोबारलाई अझ प्रविधिमैत्री बनाउने काम भइरहेको छ। यदि सेबोन र नेफ्सेले बजारलाई पारदर्शी र भरपर्दो बनाउन सके भने विदेशी लगानीकर्ता पनि आउनेछन्।
ग. जनसांख्यिक लाभ
नेपालमा ६० प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्या ४० वर्षभन्दा कम उमेरको छ। यो युवा जनसंख्याले बचत गर्ने, लगानी गर्ने र जोखिम लिने बानी विकास गर्यो भने बजारको आकार धेरै गुणाले बढ्न सक्छ। अहिले डिम्याट खाता ६० लाख नाघेको छ। यो संख्या अझ बढ्ने निश्चित छ।
घ. वैकल्पिक लगानीको संस्कार
पहिले मानिसको बचत बैंकमा मात्र थन्किन्थ्यो। अहिले बिस्तारै मानिसले सेयरलाई बचतको एउटा माध्यमका रूपमा बुझ्न थालेका छन्। वित्तीय साक्षरता बढ्दै गएमा घरघरमा सेयर लगानीको संस्कार बस्नेछ।
४. कुन क्षेत्रको भविष्य उज्ज्वल छ?
आगामी दिनमा यी क्षेत्रले राम्रो गर्न सक्छन् भन्ने विश्लेषण छ।
१. जलविद्युत: सरकारको प्राथमिकता र निर्यातको सम्भावनाका कारण यो क्षेत्रको माग बढ्नेछ।
२. बैंक तथा वित्तीय संस्था: डिजिटल बैंकिङ र वित्तीय समावेशीकरण बढ्दै छ। तर खराब कर्जा घटाउन सक्नुपर्नेछ।
३. बिमा: जनचेतना बढेसँगै जीवन र स्वास्थ्य बिमाको बजार ठुलो हुँदै छ।
४. होटल तथा पर्यटन: २०२६ लाई “भ्रमण वर्ष” को रूपमा मनाउने तयारीले पर्यटन कम्पनीलाई फाइदा पुग्नेछ।
५. सूचना प्रविधि र फिनटेक: नयाँ स्टार्टअप कम्पनी सूचीकरणमा आएमा बजारलाई नयाँ जीवन दिनेछ।
५. जोखिम र चुनौती के-के छन्?
भविष्य उज्ज्वल छ भन्दैमा जोखिम छैन भन्न मिल्दैन।
१. राजनीतिक अस्थिरता: नीति बारम्बार फेरियो भने लगानीकर्ता डराउँछन्।
२. बाह्य अर्थतन्त्र: भारत र चीनको बजार, पेट्रोलियमको भाउ र डलरको उतारचढावले हाम्रो बजारमा प्रत्यक्ष असर पार्छ।
३. जालसाजी र हेरफेर: बजारमा अझै केही समूहले भाउ बढाउने र घटाउने खेल्ने गर्छन्। यसलाई नियन्त्रण गर्न कडा निगरानी चाहिन्छ।
४. लगानीकर्ताको धैर्यता: छोटो समयमा धनी हुने लोभले धेरैले घाटा बेहोरेका छन्। दीर्घकालीन सोच नभईकन बजार टिक्दैन।
६ सानो लगानीकर्ताले के गर्ने?
विशेषज्ञको सल्लाह छोटोमा यस्तो छ।
१. अध्ययन गरेर लगानी गर्नुहोस्: साथीले भनेको भरमा होइन, कम्पनीको वित्तीय विवरण हेरेर लगानी गर्नुहोस्।
२. विविधीकरण गर्नुहोस्: सबै पैसा एउटै कम्पनीमा नराख्नुहोस्। बैंक, जलविद्युत, बिमा गरी बाँड्नुहोस्।
३. दीर्घकालीन सोच राख्नुहोस्: ६ महिनामा दोब्बर हुन्छ भन्ने सपना नदेख्नुहोस्। ३ देखि ५ वर्षको योजना बनाउनुहोस्।
४. भावनामा नबग्नुहोस्: बजार घट्दा आतिएर बेच्ने र बढ्दा लोभले किन्ने बानीले घाटा गराउँछ।
५. सूचना स्रोत पक्का गर्नुहोस्: हल्लाको पछाडि नलाग्नुहोस्। नेफ्से, सेबोन र कम्पनीको आधिकारिक सूचनामा विश्वास गर्नुहोस्।
७ सरकार र नियामकको भूमिका
बजारको भविष्य सरकारको नीतिमा धेरै निर्भर छ। आगामी दिनमा सरकारले गर्नुपर्ने कामहरु:
१. कर नीति स्पष्ट पार्ने: सेयर बिक्रीबाट हुने नाफामा लाग्ने करलाई सरल र स्थिर बनाउनुपर्छ।
२. पूर्वाधारमा लगानी: सडक, बिजुली र इन्टरनेट राम्रो भयो भने कम्पनीको लागत घट्छ।
३. लगानीमैत्री वातावरण: विदेशी कम्पनीलाई सजिलै आउन दिने र नेपाली कम्पनीलाई विदेशमा सूचीकरण गर्ने बाटो खोल्नुपर्छ।
निष्कर्ष: धैर्य राख्नेको लागि अवसर
छोटोमा भन्दा, नेपाली सेयर बजार अहिले “सुस्ताएर उठ्ने” अवस्थामा छ। तत्कालै ३२०० को विन्दु नाघ्ला भन्न गाह्रो छ। तर संरचनागत रूपमा आधार बलियो हुँदै छ। युवा जनसंख्या, डिजिटल पहुँच र सरकारको पूर्वाधार खर्चले बजारलाई माथि तान्नेछ।
जो लगानीकर्ताले हतार नगरी, अध्ययन गरेर र धैर्य राखेर लगानी गर्छन्, उनीहरुका लागि आगामी ५ वर्ष अवसरको वर्ष हुन सक्छ। तर जो छोटो बाटो खोज्छन्, उनीहरुले फेरि निराशा भेट्टाउन सक्छन्।
सेयर बजार जुवा होइन, यो देशको आर्थिक वृद्धिको ऐना हो। ऐना सफा राख्यो भने तस्वीर पनि राम्रो देखिन्छ। सरकार, नियामक, कम्पनी र लगानीकर्ता सबैले आफ्नो भूमिका इमान्दारपूर्वक निर्वाह गरे भने नेपाली सेयर बजारको भविष्य उज्ज्वल हुनेमा शंका छैन।
यो विश्लेषण केवल सूचनाको लागि हो। लगानी गर्नु अघि आफ्नो वित्तीय सल्लाहकारसँग परामर्श गर्नुहोस्।