असार १९ नेपाल । नेपाल प्राकृतिक सम्पदाले भरिएको देश हो। हिमाल, पहाड, तराई, नदी, जंगल र मेहनती जनता हामीसँग छन्। तर आर्थिक प्रगति, रोजगारी र जीवनस्तर मा हामीले अपेक्षा गरेजति ठूलो फड्को मार्न सकेका छैनौं।
गरिबी घटेको छ, सडक पुगेको छ, बिजुली बलेको छ। तर विदेशी कामको लागि जाने युवा, कम उत्पादन, कम लगानी र कम निर्यात का कारण हामी मध्यम आय भएको देश बन्न अझै संघर्ष गर्दैछौं।
हेमन्त खबर ले नीति निर्माता, विज्ञ, व्यवसायी र साधारण नागरिक सँगको कुराकानी र अध्ययनको आधारमा नेपालले अब गर्नुपर्ने दश मुख्य काम पहिचान गरेको छ। यदि यी काम इमानदारी र लगनशीलताका साथ गरियो भने अगामी दस वर्षमा नेपालले ठूलो फड्को मार्न सक्छ।
उपाय एक: जलस्रोतको भरपुर उपयोग, बिजुली बेचेर देश बनाउने
नेपालको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति पानी हो। हामीकहाँ ४३ हजार मेगावाट बिजुली उत्पादन गर्ने सम्भावना छ। अहिले हामी जम्मा ३ हजार मेगावाट मात्रै निकालिरहेका छौं।
के गर्नुपर्छ?
1. ठूला र साना जलविद्युत आयोजना लाई छिटो स्वीकृति दिने। दश वर्ष लाग्ने कागजी काम लाई दुई वर्षमा सक्ने व्यवस्था गर्ने।
2. भारत र बंगलादेश सँग दीर्घकालीन बिजुली बिक्री सम्झौता गर्ने। अहिले हिउँदमा बिजुली कम हुने र वर्षामा बढी हुने समस्या बजारको माध्यमबाट समाधान गर्ने।
3. हरेक गाउँमा लघु जलविद्युत बनाउने। गाउँमै चिस्यान केन्द्र, मिल र साना उद्योग चलाउने।
4. नेपाली पैसा नै प्रयोग गरेर आयोजना बनाउने। बिमा कम्पनी, पेन्सन कोष र सर्वसाधारणको सानो सानो लगानी जम्मा गर्ने।
फाइदा: यदि हामीले २० हजार मेगावाट बिजुली बेच्न सक्यौं भने हरेक वर्ष ५ खर्ब रुपैयाँ भन्दा बढी विदेशी मुद्रा भित्र्याउन सक्छौं। यही पैसाले विद्यालय, अस्पताल र सडक बनाउन पुग्छ।
उपाय दुई: कृषिलाई आधुनिक र नाफामुखी बनाउने
हाम्रो ६५ प्रतिशत जनता अझै खेतीमा निर्भर छन्। तर पारम्परिक तरिका, कम उत्पादन र बिचौलिया का कारण किसान गरिब छन्।
के गर्नुपर्छ?
1. जमिनको एकीकरण: छरिएका सानो सानो खेत लाई मिलाएर ठूलो खेत बनाउने। सहकारीको माध्यमबाट मेशिन, बीउ र मल सँगै प्रयोग गर्ने।
2. बजारको ग्यारेन्टी: सरकारले आलु, प्याज, दूध, फलफूल को कम्ती मूल्य तोकिदिने। किसानले मेहनत अनुसार पैसा पाउने भरोसा दिने।
3. भण्डारण र प्रशोधन: हरेक पालिकामा चिस्यान घर र प्रशोधन कारखाना बनाउने। काँचो टमाटर को सट्टा सस, अचार र सुकाएको तरकारी निर्यात गर्ने।
4. युवालाई कृषि: कृषि पेशालाई सम्मानित बनाउने। बैंकबाट सजिलो कर्जा, बिमा र तालिम दिने। खेतीलाई व्यवसाय को रुपमा हेर्ने।
फाइदा: हामीले हरेक वर्ष ३ खर्ब रुपैयाँ को खाद्यान्न र फलफूल विदेशबाट किन्छौं। यदि हामी आत्मनिर्भर भयौं र बढी उत्पादन निर्यात गर्यौं भने विदेशी मुद्रा बचत हुन्छ र गाउँमा रोजगारी सिर्जना हुन्छ।
उपाय तीन: पर्यटनलाई १२ महिने उद्योग बनाउने
हामी एभरेष्टको देश भनेर चिनिन्छौं। तर हिउँदमा पर्यटक एकदमै कम आउँछन्। औसतमा एक जना पर्यटक नेपालमा १२ दिन मात्रै बस्छन् र १ लाख रुपैयाँ खर्च गर्छन्।
के गर्नुपर्छ?
1. पर्यटनको विविधीकरण: पर्वतारोहण बाहेक ग्रामीण पर्यटन, आध्यात्मिक पर्यटन, साहसिक पर्यटन, वन्यजन्तु पर्यटन र स्वास्थ्य पर्यटन लाई जोड दिने।
2. हवाई पहुँच: गौतमबुद्ध र पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल बाट चीन, दक्षिणपूर्वी एशिया र मध्यपूर्व का लागि सिधा उडान बढाउने। हवाई भाडा सस्तो बनाउने।
3. पूर्वाधार: पोखरा देखि जोमसोम, काठमाडौं देखि लुम्बिनी सम्म रातभर चल्ने आरामदायी बस र राम्रो होटल को व्यवस्था गर्ने।
4. सुरक्षा र सफाई: पर्यटकले ठगी भएन, बाटो सफा छ, मानिस असल छन् भन्ने अनुभव गराउनु पर्छ।
फाइदा: यदि हामीले वार्षिक ३० लाख पर्यटक भित्र्यायौं र औसत बसाइ २० दिन पुर्यायौं भने पर्यटनबाट १० खर्ब रुपैयाँ आम्दानी गर्न सक्छौं। यसले लाखौंलाई प्रत्यक्ष रोजगारी दिन्छ।
उपाय चार: उद्योग र निर्यातलाई पहिलो प्राथमिकता
हामी कपडा, जुट र प्रशोधित खानेकुरा बाहेक धेरै कुरा बनाउँदैनौं। बाहिरबाट सबै सामान किन्छौं। यसले पैसा बाहिर जान्छ।
के गर्नुपर्छ?
1. विशेष आर्थिक क्षेत्र: सिमरा, भैरहवा, नेपालगन्ज र विराटनगर मा विद्युत, सडक र कर छुट भएको उद्योग क्षेत्र बनाउने। त्यहाँ बनाएको सामान मा कागजी झन्झट नहुने।
2. निर्यात हुने सामानको सूची: फलाम, सिमेन्ट, प्रशोधित खाद्य, औषधि, सफ्टवेयर र हस्तकला लाई निर्यातको मुख्य सामान बनाउने लक्ष्य राख्ने।
3. नेपालको ब्रान्ड: नेपालबाट बनेको भनेर विश्वले चिन्ने ब्रान्ड बनाउने। गुणस्तरको कडा नियम लागू गर्ने।
4. साना उद्योगलाई ठूलो सहयोग: गाउँका घरेलु उद्योग लाई बजार, डिजाइन र पैसा को सहयोग गर्ने।
फाइदा: आयात घटेर निर्यात बढ्यो भने रुपैयाँ बलियो हुन्छ। विदेशी ऋण कम लिनुपर्छ र देशभित्रै रोजगारी बढ्छ।
उपाय पाँच: मानव पूँजीमा लगानी, शिक्षा र स्वास्थ्य
सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति मान्छे हो। यदि मान्छे स्वस्थ र शिक्षित भएन भने बिजुली र सडक ले मात्रै देश बन्दैन।
के गर्नुपर्छ?
1. गुणस्तरीय विद्यालय: हरेक पालिकामा एक नमूना विद्यालय बनाउने। त्यहाँ अंग्रेजी, गणित, विज्ञान र प्रविधि राम्रोसँग पढाउने। शिक्षकलाई समयमै तलब र तालिम।
2. प्राविधिक शिक्षा: कलेज पढेर जागिर नपाउने अवस्था अन्त्य गर्न कृषि, इन्जिनियरिङ, नर्सिङ, कम्प्युटर र होटल व्यवस्थापन जस्ता सीपमूलक शिक्षा मा जोड दिने।
3. सार्वजनिक स्वास्थ्य: हरेक वडामा एक स्वास्थ्य चौकी लाई पूरा दरबन्दी र औषधिसहित सञ्चालन गर्ने। ठूला रोग को उपचार गाउँमै हुने व्यवस्था गर्ने।
4. पोषण: पाँच वर्ष मुनिका बालबालिका लाई कुपोषण मुक्त बनाउने अभियान चलाउने। स्वस्थ बालबालिका नै भविष्यको श्रमशक्ति हुन्।
फाइदा: शिक्षित र स्वस्थ युवा ले उत्पादन बढाउँछन्, नयाँ सोच ल्याउँछन् र देश बनाउँछन्। बिदेशमा सस्तो ज्यालामा काम गर्न जानुपर्ने अवस्था घट्छ।
उपाय छ: पूर्वाधारको सञ्जाल, सडक, रेल र डिजिटल बाटो
सडक नभए व्यापार हुँदैन। बिजुली नभए उद्योग चल्दैन। इन्टरनेट नभए नयाँ काम हुँदैन।
के गर्नुपर्छ?
1. राष्ट्रिय सडक सञ्जाल: मेची देखि महाकाली सम्म चार लेनको पूर्व पश्चिम राजमार्ग र उत्तर दक्षिणका दर्जनौं राजमार्ग लाई दुई वर्षमा सक्ने गरी काम गर्ने।
2. रेल: काठमाडौं देखि रक्सौल र काठमाडौं देखि केरुङ सम्म रेलमार्ग को काम छिटो अगाडि बढाउने। रेलले सामान ढुवानी सस्तो बनाउँछ।
3. डिजिटल नेपाल: हरेक गाउँमा तीव्र इन्टरनेट पुर्याउने। सरकारी सबै सेवा अनलाइनबाट हुने बनाउने। कागजको फाइल हटाउने।
4. विमानस्थल: तराईका सबै प्रदेश मा कम्तीमा एउटा राम्रो विमानस्थल बनाउने।
फाइदा: पूर्वाधार भनेको आर्थिक विकासको मेरुदण्ड हो। सडक पुगेपछि बजारको मूल्य आधा हुन्छ। इन्टरनेट पुगेपछि गाउँका युवाले घरबाटै विश्वसँग काम गर्न सक्छन्।
उपाय सात: सुशासन, भ्रष्टाचार अन्त्य र कानुनी सुधार
राम्रो नीति भएर मात्रै पुग्दैन। त्यो नीति लागू गर्ने इमानदार र सक्षम प्रशासन चाहिन्छ।
के गर्नुपर्छ?
1. एकद्वार प्रणाली: उद्योग खोल्न एउटै कार्यालय बाट सबै स्वीकृति पाउने व्यवस्था। महिनौं धाउनु पर्ने झन्झट हटाउने।
2. भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता: साना देखि ठूला सबै तहमा भ्रष्टाचार गरे कारबाही हुन्छ भन्ने दृढ सन्देश दिने। सम्पत्तिको सार्वजनिकीकरण अनिवार्य गर्ने।
3. कानुनी स्थिरता: नीति बारम्बार नफेर्ने। लगानीकर्ताले आजको नियम भोलि पनि लागू हुन्छ भन्ने भरोसा पाउनुपर्छ।
4. स्थानीय सरकारलाई बलियो: गाउँपालिका र नगरपालिका लाई पैसा र अधिकार दिने। विकासको योजना त्यहीँबाट बनाउने।
फाइदा: सुशासन भएपछि विदेशी लगानीकर्ता आफैं आउँछन्। नेपाली व्यापारी पनि देशमै लगानी गर्न डराउँदैनन्। जनताको सरकारप्रतिको भरोसा बढ्छ।
उपाय आठ: वित्तीय पहुँच र स्वदेशी पूँजी परिचालन
पैसा नभए काम हुँदैन। तर हाम्रो धेरै पैसा बैंकमा निष्क्रिय छ वा विदेश गएको छ।
के गर्नुपर्छ?
1. बचतको बानी: साना किसान, महिला र युवा लाई बैंकमा खाता खोल्न प्रोत्साहन गर्ने। मोबाइल बैंकिङ लाई गाउँ गाउँमा पुर्याउने।
2. सस्तो र सजिलो कर्जा: उत्पादनशील क्षेत्र जस्तै कृषि, उद्योग र पर्यटन मा कम ब्याजदरमा कर्जा दिने। धितोको झन्झट कम गर्ने।
3. सेयर बजारको विकास: सेयर बजारलाई जुवा को रुपमा नभई दीर्घकालीन लगानी को थलो बनाउने। पारदर्शिता बढाउने।
4. प्रवासी नेपालीको पैसा: बिदेशमा कमाउने नेपाली लाई देशको विकास बण्ड मा लगानी गर्न कर छुट र राम्रो ब्याज दिने।
फाइदा: नेपालीको पैसा नै नेपालको विकासमा प्रयोग हुन्छ। विदेशी ऋण मा भर पर्नुपर्दैन।
उपाय नौ: वातावरण संरक्षणसँगै विकास
जंगल फँडानी, नदी प्रदूषण र हावाको धुलो ले गर्दा भविष्यको विकास नै खतरामा पर्न सक्छ।
के गर्नुपर्छ?
1. हरित विकास: उद्योग खोल्दा वातावरण लाई असर नपर्ने प्रविधि प्रयोग गर्ने नियम कडा बनाउने।
2. जलवायु अनुकूल कृषि: खडेरी र बाढी सहने बीउ को विकास गर्ने। थोपा थोपा सिँचाइ लाई प्रोत्साहन गर्ने।
3. फोहोर व्यवस्थापन: सहरको फोहोर बाट बिजुली र मल बनाउने। प्लास्टिक को प्रयोग घटाउने।
4. जंगलको दिगो उपयोग: काठको सट्टा जंगलको जडिबुटी, मह र पर्यटन बाट आम्दानी गर्ने।
फाइदा: प्रकृति जोगियो भने पर्यटन जोगिन्छ, कृषि जोगिन्छ र स्वास्थ्य जोगिन्छ। विपदको क्षति कम हुन्छ।
उपाय दश: जनशक्तिको सदुपयोग, विदेश होइन देशमै काम
हरेक वर्ष लाखौं युवाविदेश जान्छन्। उनीहरुको पसिना बाट देश बनिरहेको छ। तर उनीहरुको सीप देशले प्रयोग गर्न पाएको छैन।
के गर्नुपर्छ?
1. देशमै रोजगारी: उपर्युक्त नौ वटा उपाय ले लाखौं रोजगारी सिर्जना गर्छ। विदेशमा भन्दा राम्रो तलब दिने उद्योग खोल्ने।
2. सीप र स्वदेश फिर्ती: विदेशबाट फर्केका युवाको सीप लाई दर्ता गर्ने र कर्जा दिने व्यवस्था गर्ने। उनीहरुलाई उद्यमी बनाउने।
3. सम्मान: किसान, कामदार र साना व्यवसायी लाई समाजमा सम्मान दिने। पढेलेखेको भनेको जागिरे मात्रै होइन भन्ने सोच बदल्ने।
4. प्रवासीलाई जोड्ने: विदेशमा रहेका नेपाली लाई देशको योजना, लगानी र बजार मा जोड्ने डिजिटल मञ्च बनाउने।
फाइदा: मान्छे विदेश गएनन् भने परिवार टुट्दैन, समाज बलियो हुन्छ र देशको श्रमशक्ति देशमै रहन्छ।
अन्त्यमा: संकल्प र सहकार्य
माथिका दश वटा उपायआकाशबाट झरेका होइनन्। जलविद्युत, कृषि, पर्यटन, उद्योग, शिक्षा, पूर्वाधार, सुशासन, पैसा, वातावरण र मान्छे नै विकासका आधार स्तम्भ हुन्।
तर एउटा कुरा प्रष्ट छ: सरकारले मात्रै, वा व्यवसायीले मात्रै, वा जनताले मात्रै देश बन्दैन। तीनै पक्ष मिलेर एकै दिशामा लाग्नुपर्छ।
राजनीतिक दलहरुलेसत्ताको लागि झगडा गर्ने होइन, विकासको लागि प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्रलेनाफा मात्रै नहेरी राष्ट्रिय हित पनि हेर्नुपर्छ। र जनतालेसुविधा माग्ने मात्रै होइन, काममा लगनशील हुनुपर्छ।
नेपाल सानो देश हो। स्रोत कम छ। तर इच्छाशक्ति बलियो छ भने सिंगापुर, रुवाण्डा र भुटान जस्ता देशले छोटो समयमा फड्को मारेका उदाहरण हाम्रो अगाडि छन्।
असार २०८३ बाट असार २०९३ सम्मको दस वर्ष लाई नेपालको विकासको दशक बनाउने हो भने आजैबाट काम सुरु गर्नुपर्छ।